Część puszek z żywnością nadal zawiera BPA w powłoce wewnętrznej, ale w Unii Europejskiej obowiązuje już rozporządzenie 2024/3190, które zakazuje jego stosowania w opakowaniach kontaktujących się z żywnością. Okres przejściowy dla jednorazowych opakowań, w tym puszek, kończy się 20 lipca 2026 roku.
Bisfenol A wraca do publicznej dyskusji za każdym razem, gdy pojawiają się nowe badania lub przepisy. Tymczasem większość konsumentów nie wie, czy konkretna puszka fasoli, pomidorów czy tuńczyka stojąca na półce nadal zawiera tę substancję. Poniżej znajdziesz odpowiedź opartą na aktualnym stanie wiedzy i regulacjach obowiązujących w 2026 roku.
Czym jest BPA i dlaczego trafia do żywności z puszki?
Bisfenol A (BPA) to związek chemiczny używany do produkcji poliwęglanów i żywic epoksydowych. W puszkach z żywnością pełni konkretną funkcję – tworzy wewnętrzną powłokę ochronną, która oddziela metal od zawartości. Bez tej warstwy kwasy obecne w pomidorach, sokach owocowych czy kiszonkach reagowałyby bezpośrednio z blachą, co prowadziłoby do korozji i zmiany smaku.
Problem polega na tym, że żywica epoksydowa na bazie BPA nie jest chemicznie obojętna. Pod wpływem wysokiej temperatury, kwasowości lub długiego czasu przechowywania BPA może migrować do żywności w śladowych ilościach. Nie dzieje się to zawsze i nie w takich samych ilościach w każdym rodzaju puszki.
Poziom migracji BPA do żywności zależy od kilku czynników jednocześnie: składu produktu, temperatury przechowywania, czasu i stopnia uszkodzenia powłoki wewnętrznej. Puszki z kwaśną żywnością, np. pomidorami, uwalniają BPA intensywniej niż puszki z warzywami strączkowymi w neutralnym zalewie.
Czy BPA w puszkach jest zakazane w UE?
W 2024 roku Unia Europejska opublikowała rozporządzenie 2024/3190, które zakazuje stosowania BPA w materiałach i wyrobach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. To przełomowa zmiana, bo wcześniej BPA było jedynie ograniczane (np. zakazano go w butelkach dla niemowląt już w 2011 roku), ale nie eliminowano go z opakowań metalowych.
Dla jednorazowych opakowań, w tym właśnie puszek z żywnością, okres przejściowy kończy się 20 lipca 2026 roku. Oznacza to, że po tej dacie nowe puszki z powłoką zawierającą BPA nie mogą być wprowadzane na rynek unijny. Puszki wyprodukowane przed tym terminem mogą jednak trafiać do sprzedaży jeszcze przez pewien czas.
W praktyce oznacza to, że w połowie 2026 roku część puszek dostępnych na sklepowych półkach nadal pochodzi z wcześniejszej produkcji i może zawierać BPA. Sytuacja będzie się zmieniać stopniowo.
Co mówią EFSA i FDA o bezpieczeństwie BPA?
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przeprowadził w ostatnich latach ponowną ocenę ryzyka BPA. W swojej opinii z 2023 roku EFSA znacząco obniżyło tolerowane dzienne pobranie (TDI) BPA do 0,2 nanograma na kilogram masy ciała na dobę – co jest wartością czteromilionkrotnie niższą niż poprzednia norma. To nie oznacza automatycznie, że BPA jest niebezpieczne przy każdej ekspozycji, ale wskazuje, że organy regulacyjne traktują tę substancję poważniej niż kilka lat temu.
Amerykańska FDA dotychczas utrzymywała stanowisko, że poziom BPA obecny w żywności jest bezpieczny przy typowym narażeniu. Jednocześnie FDA przyznaje, że prowadzone są dalsze badania i ocena ryzyka nie jest zamknięta.
Obniżenie przez EFSA normy TDI dla BPA o kilka milionów razy nie oznacza, że żywność z puszek jest natychmiast niebezpieczna – oznacza natomiast, że regulatorzy traktują tę substancję znacznie ostrożniej i że dotychczasowe limity mogły nie być wystarczająco restrykcyjne.
Które puszki najczęściej zawierają BPA, a które nie?
Nie wszystkie puszki są jednakowo powlekane. Część producentów żywności od kilku lat deklaruje przejście na powłoki wolne od BPA, stosując alternatywne żywice na bazie akrylu, poliestru lub oleożywicy. Bonduelle to jeden z częściej wymienianych producentów, który informuje o braku BPA w swoich opakowaniach.
Typ żywności ma też znaczenie przy ocenie ryzyka migracji. Produkty kwaśne są bardziej agresywne dla powłoki wewnętrznej:
- Pomidory w puszce i koncentrat pomidorowy – wysoka kwasowość, wyższe ryzyko migracji BPA
- Owoce w syropie – umiarkowana kwasowość, zależy od gatunku owoców
- Warzywa strączkowe w zalewie – neutralne lub lekko kwaśne pH, niższa migracja
- Tuńczyk i inne ryby w oleju lub wodzie – migracja zależy głównie od temperatury sterylizacji
- Zupy i gotowe dania – różne pH, często długi czas przechowywania
Puszki z żywnością dla niemowląt i małych dzieci objęte były zakazem BPA wcześniej niż inne kategorie i na ogół są produkowane bez tej substancji już od lat.
Co stosuje się zamiast BPA?
Producenci opakowań poszukiwali zamienników BPA od momentu, gdy substancja zaczęła budzić zastrzeżenia regulacyjne. Najczęściej stosowane alternatywy to powłoki akrylowe, poliestrowe oraz oleożywice. Część z nich jest oparta na innych bisfenoalach, takich jak BPS lub BPF, które mają podobną strukturę chemiczną i są wciąż badane pod kątem potencjalnego wpływu na zdrowie.
Pojawia się też kwestia, którą podnoszą niektóre niezależne badania: powłoki wolne od BPA mogą być grubsze lub złożone z większej liczby warstw polimerowych, co teoretycznie zwiększa ekspozycję na inne substancje plastyczne. To obszar aktywnych badań i nie ma tu jednoznacznych odpowiedzi dla konsumentów.
Jak rozpoznać puszkę bez BPA?
Nie ma obowiązkowego oznakowania UE wskazującego na obecność lub brak BPA w powłoce wewnętrznej puszki. Producenci mogą dobrowolnie umieszczać informacje „BPA-free” lub „bez bisfenolu A” na etykiecie, ale nie jest to wymagane przepisami.
Jeśli chcesz sprawdzić, czy konkretna marka stosuje powłoki bez BPA, najskuteczniejszą metodą jest kontakt z producentem lub weryfikacja jego deklaracji w polityce jakości publikowanej na stronie internetowej. Część marek premium i ekologicznych aktywnie komunikuje rezygnację z BPA jako element przewagi produktowej.
Co zrobić, jeśli chcesz ograniczyć ekspozycję na BPA?
Całkowite wyeliminowanie puszek z diety jest niepotrzebne, ale kilka prostych nawyków może realnie zmniejszyć narażenie. Przede wszystkim warto zwracać uwagę na stan puszki – uszkodzona, wgnieciona lub zardzewiała powłoka zwiększa ryzyko migracji substancji do żywności.
Kilka praktycznych wskazówek dla osób, które jedzą dużo żywności puszkowanej:
- Wybieraj żywność w słoikach szklanych zamiast puszek, szczególnie w przypadku produktów kwaśnych, takich jak pomidory czy ogórki
- Szukaj oznaczeń „BPA-free” na opakowaniu lub sprawdzaj informacje producenta
- Nie przechowuj otwartej puszki w lodówce – przełóż zawartość do szklanego lub ceramicznego pojemnika
- Ogranicz podgrzewanie żywności bezpośrednio w puszce
- Zróżnicuj źródła żywności i nie opieraj diety wyłącznie na konserwach
Po 20 lipca 2026 roku sytuacja na rynku powinna się poprawić automatycznie, bo nowe puszki wprowadzane do obrotu w UE nie będą mogły zawierać BPA. Dla konsumentów dbających o ograniczenie ekspozycji to wystarczający powód, by nie panikować i poczekać, aż rynek dostosuje się do nowych przepisów.
Uwaga! Powyższy artykuł nie zastępuje porady medycznej i powinien być traktowany wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku jakichkolwiek pytań czy też problemów zdrowotnych, skontaktuj się ze specjalistą.