Aceton to łatwopalny rozpuszczalnik organiczny, którego opary mogą tworzyć z powietrzem mieszaniny wybuchowe. Bezpieczna praca z acetonem wymaga wentylacji, środków ochrony indywidualnej i znajomości przepisów BHP, które od 29 czerwca 2024 roku zostały zaktualizowane nowelizacją art. 222 Kodeksu Pracy.
Aceton jest jednym z najpopularniejszych rozpuszczalników przemysłowych, ale jego powszechność bywa myląca. Wiele osób traktuje go jak zwykły środek czyszczący, nie zdając sobie sprawy z realnych zagrożeń. Łatwopalność, szkodliwe opary, ryzyko zapłonu i nowe obowiązki pracodawcy sprawiają, że temat bezpiecznego obchodzenia się z acetonem w miejscu pracy jest poważniejszy, niż się wydaje.
Czym jest aceton i gdzie się go stosuje?
Aceton (propan-2-on) to organiczny związek chemiczny z grupy ketonów. Wygląda jak woda, ale zdradza go ostry, charakterystyczny zapach. Odparowuje bardzo szybko, co można poczuć już przy pierwszym kontakcie ze skórą, kiedy pojawia się intensywne uczucie zimna.
W przemyśle i warsztatach aceton jest używany przede wszystkim jako rozpuszczalnik: do czyszczenia narzędzi malarskich, pędzli i wałków, do usuwania nagarów silnikowych, odtłuszczania powierzchni metalowych przed klejeniem lub lakierowaniem, a także jako składnik zmywaczy do lakieru do paznokci. Dobrze rozpuszcza tłuszcze, żywice, lakiery i wiele tworzyw sztucznych, w tym styropian.
Dlaczego aceton jest niebezpieczny w miejscu pracy?
Aceton jest sklasyfikowany jako substancja wysoce łatwopalna (kategoria zagrożenia Flam. Liq. 2). Jego temperatura zapłonu wynosi około –18°C, co oznacza, że opary mogą powodować zapłon nawet w temperaturze pokojowej. Dolna granica wybuchowości (DGW) wynosi 2,5%, górna (GGW) – 13% objętości w powietrzu. Oznacza to, że mieszanina par acetonu z powietrzem może stać się wybuchowa bardzo szybko i praktycznie niezauważalnie.
Opary acetonu są cięższe od powietrza i opadają ku podłodze, gdzie się gromadzą. Jeden wentylator w kącie pomieszczenia nie wystarczy. Zgodnie z wytycznymi CIOP (Centralny Instytut Ochrony Pracy), pomieszczenia, w których pracuje się z acetonem, muszą mieć wentylację mechaniczną wywiewną przy podłodze lub wentylację ogólną wymuszającą ciągły przepływ powietrza przy poziomie posadzki.
Na stanowiskach pracy, gdzie opary acetonu mogą regularnie przekraczać 25% DGW, pracodawca ma obowiązek wykonania oceny ryzyka wybuchu i uwzględnienia jej wyników w dokumentacji stanowiskowej.
Opary acetonu są cięższe od powietrza i gromadzą się przy podłodze, nie przy suficie. Wentylacja wywiewna musi być umieszczona nisko, a nie przy górnej krawędzi ściany.
Jak aceton działa na organizm?
Aceton nie jest substancją żrącą, jednak jego oddziaływanie na organizm jest wielopłaszczyznowe. Krótkotrwały kontakt ze skórą nie powoduje ostrych uszkodzeń, ale regularne lub długotrwałe narażenie prowadzi do odtłuszczenia naskórka, stanów zapalnych, wysychania i pękania skóry. Nie należy używać acetonu do mycia skóry zanieczyszczonej farbą ani do czyszczenia rąk.
Wdychanie oparów acetonu może powodować bóle i zawroty głowy, mdłości, wymioty, senność, zaburzenia równowagi i podrażnienie dróg oddechowych. Przy wysokich stężeniach możliwa jest utrata przytomności. Najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) acetonu w powietrzu na stanowisku pracy wynosi w Polsce 600 mg/m³ (wartość obowiązująca zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rodziny i Polityki Społecznej).
Jakich środków ochrony indywidualnej wymagać?
Zgodnie z wytycznymi CIOP, praca z acetonem w warunkach niewystarczającej wentylacji lub przy wyższym stężeniu oparów wymaga stosowania środków ochrony indywidualnej. Obejmują one kilka elementów:
- Półmaska z pochłaniaczem do par organicznych (typ A, oznaczenie A1 lub A2) – chroni drogi oddechowe przed wdychaniem oparów
- Okulary ochronne szczelne lub gogle – chronią przed zachlapaniem
- Rękawice odporne chemicznie – najlepiej nitrylowe lub neoprenowe (rękawice lateksowe nie zapewniają wystarczającej ochrony przy dłuższym kontakcie)
- Odzież ochronna odporna na rozpuszczalniki – przy pracach, gdzie istnieje ryzyko kontaktu z większymi ilościami acetonu
Pracodawca ma obowiązek dostarczyć pracownikowi odpowiednie środki ochrony nieodpłatnie i upewnić się, że pracownik wie, jak je prawidłowo używać.
Jak przechowywać aceton zgodnie z przepisami?
Aceton należy przechowywać w szczelnych pojemnikach metalowych lub pojemnikach wykonanych z materiałów certyfikowanych do kontaktu z rozpuszczalnikami organicznymi. Zwykłe plastikowe kanistry nie nadają się do długotrwałego przechowywania, ponieważ aceton może je rozpuszczać lub powodować ich degradację, prowadząc do nieszczelności.
Pojemniki z acetonem muszą być uziemione podczas przelewania, zgodnie z zaleceniem P240 z karty charakterystyki substancji. Wynika to z ryzyka wyładowania elektrostatycznego podczas przelewania cieczy, które może zainicjować zapłon oparów. Uziemienie oznacza fizyczne połączenie pojemnika z ziemią za pomocą przewodu uziemiającego przed otwarciem i przez cały czas przelewania.
Przelewanie acetonu bez uziemienia pojemnika to jedno z najczęstszych źródeł zapłonu w zakładach pracy. Wyładowanie elektrostatyczne jest niewidoczne, ale wystarczy do wywołania pożaru.
Magazyn, w którym przechowuje się aceton, musi spełniać wymagania dla pomieszczeń z cieczami łatwopalnymi: brak źródeł zapłonu, brak urządzeń elektrycznych niebędących w wykonaniu przeciwwybuchowym, odpowiednia wentylacja, oznakowanie ostrzegawcze i dostępność gaśnic proszkowych lub CO₂ (nie wodnych).
Nowe przepisy BHP od 29 czerwca 2024 roku
Nowelizacja art. 222 Kodeksu Pracy, która weszła w życie 29 czerwca 2024 roku, rozszerzyła obowiązki pracodawcy w zakresie ochrony pracowników narażonych na substancje chemiczne niebezpieczne. Choć aceton nie jest substancją rakotwórczą w rozumieniu przepisów, nowelizacja wprowadza nowe wymogi, które pośrednio dotyczą wszystkich substancji niebezpiecznych stosowanych w zakładach pracy.
Najważniejsze zmiany dotyczą obowiązku wdrożenia wczesnego wykrywania narażenia na substancje szkodliwe oraz regularnej aktualizacji oceny ryzyka zawodowego dla stanowisk, na których stosowane są rozpuszczalniki organiczne. Pracodawca musi również udokumentować, że rozważył możliwość zastąpienia substancji niebezpiecznej bezpieczniejszym odpowiednikiem lub ograniczenia jej stosowania do minimum.
Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) wskazuje, że kontrole w zakładach pracy po 29 czerwca 2024 roku obejmują weryfikację, czy ocena ryzyka uwzględnia aktualne wartości NDS i NDN oraz czy pracownicy przeszli szkolenie BHP adekwatne do stosowanych substancji. Brak dokumentacji może skutkować mandatem lub nakazem wstrzymania pracy na danym stanowisku.
| Obowiązek pracodawcy | Podstawa prawna | Zakres |
|---|---|---|
| Ocena ryzyka wybuchu | Rozporządzenie w sprawie BHP przy pracach z cieczami łatwopalnymi | Stanowiska z acetonem powyżej 25% DGW |
| Wczesne wykrywanie narażenia | Art. 222 KP (nowelizacja 2024) | Wszystkie stanowiska z substancjami szkodliwymi |
| Aktualizacja oceny ryzyka zawodowego | Art. 226 KP | Po każdej zmianie technologii lub przepisów |
| Dostarczenie środków ochrony indywidualnej | Art. 237⁶ KP | Nieodpłatnie, odpowiednich do zagrożenia |
Czego nie robić przy pracy z acetonem?
Część błędów wynika z błędnych przekonań lub złych nawyków, które bywają przekazywane w zakładach pracy od lat. Warto je wymienić wprost, bo każdy z nich może skończyć się pożarem, zatruciem lub problemem z inspekcją pracy.
- Mycie rąk i skóry acetonem – powoduje odtłuszczenie naskórka i stany zapalne skóry; do usuwania zanieczyszczeń chemicznych ze skóry służą specjalne pasty BHP
- Przechowywanie w otwartych lub plastikowych pojemnikach – aceton odparowuje i może rozpuścić pojemnik; używaj wyłącznie szczelnych pojemników metalowych lub certyfikowanych chemicznie
- Praca w pomieszczeniu bez wentylacji wywiewnej przy podłodze – opary gromadzą się przy ziemi i mogą osiągnąć stężenie wybuchowe
- Przelewanie bez uziemienia pojemnika – ryzyko wyładowania elektrostatycznego i zapłonu
- Używanie gaśnicy wodnej przy pożarze acetonu – woda nie gasi cieczy łatwopalnych; stosuj CO₂ lub proszek gaśniczy
- Przechowywanie w pobliżu grzejników, pieców lub gniazdek elektrycznych w zwykłym wykonaniu – temperatura otoczenia i iskry elektryczne mogą wywołać pożar
Aceton to nie środek czyszczący do rąk. Każdy kontakt skóry z acetonem powinien być przypadkowy i natychmiast zmyty dużą ilością wody.
Jeśli po wdrożeniu wszystkich środków ostrożności pracownicy nadal zgłaszają bóle głowy lub podrażnienie dróg oddechowych, to sygnał, że stężenie oparów na stanowisku pracy przekracza dopuszczalne normy. W takiej sytuacji należy zlecić pomiary stężeń przez uprawnione laboratorium i zaktualizować ocenę ryzyka zawodowego. Nie wystarczy otworzyć okno ani ustawić dodatkowego wentylatora.