W Unii Europejskiej całkowicie zakazany jest dwutlenek tytanu (E171), stosowany wcześniej jako biały barwnik. Wiele innych substancji oznaczonych symbolem „E” nie jest zakazanych, lecz dopuszczonych z ograniczeniami lub wymagających dodatkowych ostrzeżeń na etykiecie.
Czytając skład produktów spożywczych, łatwo natknąć się na długą listę symboli „E” i odruchowo uznać je za coś szkodliwego. Rzeczywistość jest bardziej złożona: część dodatków do żywności jest faktycznie wycofana z obrotu, część podlega ścisłym ograniczeniom, a część wymaga jedynie specjalnego oznaczenia na opakowaniu. Ten artykuł wyjaśnia, które substancje są rzeczywiście zakazane w UE i Polsce, które są tylko ograniczone, jak odczytywać etykiety i co zmieniło się w przepisach do 2026 roku.
Zakazane, ograniczone czy wymagające ostrzeżenia – co to różni?
Nie każdy dodatek z listy „E” jest zakazany. Prawo żywnościowe UE rozróżnia trzy kategorie substancji, które często są mylone:
- Substancje zakazane – całkowicie wycofane z obrotu, np. dwutlenek tytanu (E171) od 2022 roku.
- Substancje dopuszczone z ograniczeniami – można je stosować tylko w określonych produktach i ilościach, np. kwas borowy (E284) i tetraboran sodu (E285).
- Substancje wymagające ostrzeżenia na etykiecie – dopuszczone do stosowania, ale z obowiązkiem informowania konsumenta, np. barwniki azowe E102, E104, E110, E122, E124, E129.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie: produkt zawierający E102 (tartrazyna) jest legalny, ale musi mieć na etykiecie napis „może mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi u dzieci”. Brak takiego ostrzeżenia to naruszenie przepisów, nawet jeśli sam barwnik nie jest zakazany.
Obecność symbolu „E” na etykiecie nie oznacza automatycznie, że produkt zawiera substancję nielegalną. Decyduje to, czy dana substancja jest zakazana, ograniczona czy tylko objęta wymogiem ostrzeżenia.
Które dodatki są faktycznie zakazane w UE?
Jedyna substancja, która w ostatnich latach została całkowicie wycofana z listy dopuszczonych dodatków w UE, to dwutlenek tytanu (E171). Zakaz obowiązuje od 7 sierpnia 2022 roku na podstawie rozporządzenia Komisji (UE) 2022/63. E171 był stosowany jako biały barwnik w cukierkach, gumach do żucia, farbach do dekorowania ciast i niektórych lekach. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał, że nie można wykluczyć jego genotoksyczności, co przesądziło o zakazie.
Poza E171 lista substancji całkowicie wycofanych z dopuszczenia w UE obejmuje przede wszystkim związki, które nigdy nie znalazły się w unijnym wykazie pozytywnym – czyli takie, których stosowania nigdy nie zatwierdzono, a nie takie, które zostały zakazane po wcześniejszym dopuszczeniu. Substancją o podobnym statusie jest czerwień Sudan (Sudan Red), wykrywana jako zanieczyszczenie w papryce i produktach z nią, której stosowanie nigdy nie było legalne w żywności.
| Substancja | Symbol E | Status w UE |
|---|---|---|
| Dwutlenek tytanu | E171 | Zakazany od 2022 r. |
| Tartrazyna | E102 | Dopuszczona, wymagane ostrzeżenie |
| Żółcień pomarańczowa | E110 | Dopuszczona, wymagane ostrzeżenie |
| Azorubina | E122 | Dopuszczona, wymagane ostrzeżenie |
| Czerwień koszenilowa | E124 | Dopuszczona, wymagane ostrzeżenie |
| Czerwień Allura | E129 | Dopuszczona, wymagane ostrzeżenie |
| Kwas borowy | E284 | Dopuszczony z ograniczeniami |
| Tetraboran sodu | E285 | Dopuszczony z ograniczeniami |
| Cyklamat | E952 | Dopuszczony z ograniczeniami |
Ostatnia aktualizacja tabeli: czerwiec 2026 r. Dane mają charakter orientacyjny – przepisy mogą ulec zmianie.
Co zmieniło się w przepisach od 2022 do 2026 roku?
Oprócz zakazu E171 z 2022 roku, od 27 października 2025 roku obowiązują nowe, zaostrzone wymagania dotyczące czystości kilku substancji z grupy celuloz. Rozporządzenie Komisji (UE) 2025/666 objęło celulozę (E460), metylocelulozę (E461), etylocelulozę (E462) i hydroksypropylocelulozę (E463). Substancje te nadal są dopuszczone do stosowania w żywności, ale muszą spełniać surowsze specyfikacje czystości.
Przepisy wprowadzają okres przejściowy: produkty zapakowane, oznakowane i przygotowane do sprzedaży przed 27 października 2025 roku mogą pozostać w obrocie do 27 kwietnia 2027 roku. Po tej dacie wszystkie partie muszą spełniać nowe wymagania. Dla konsumentów zmiana jest niewidoczna – praktyczne skutki dotyczą producentów żywności i dostawców dodatków.
W 2026 roku UE kontynuuje przegląd listy dopuszczonych dodatków. EFSA regularnie aktualizuje oceny ryzyka, co może prowadzić do kolejnych zmian statusu poszczególnych substancji – zarówno w kierunku ograniczeń, jak i złagodzenia wymogów.
Dlaczego niektóre substancje są wycofywane lub ograniczane?
Decyzje o zakazie lub ograniczeniu substancji nie są podejmowane na podstawie jednego badania. EFSA prowadzi wieloetapowe oceny ryzyka, które obejmują badania toksykologiczne na zwierzętach, analizy danych epidemiologicznych oraz ocenę rzeczywistego narażenia konsumentów. Zakaz E171 był poprzedzony kilkuletnią procedurą, w której kluczowy okazał się brak możliwości wykluczenia genotoksyczności nanocząstek dwutlenku tytanu.
W przypadku barwników azowych (E102, E104, E110, E122, E124, E129) badania przeprowadzone na zlecenie brytyjskiej agencji FSA wykazały związek między ich spożyciem a nasileniem objawów nadpobudliwości u dzieci. Substancje te nie zostały zakazane, ale od 2010 roku obowiązuje wymóg umieszczania ostrzeżenia na każdym produkcie, który je zawiera. Większość dużych producentów wycofała je z receptur z własnej inicjatywy, by nie odstraszać konsumentów etykietą.
Jak czytać etykiety, żeby wiedzieć co jest w produkcie?
Na etykiecie produktu spożywczego każdy dopuszczony dodatek musi być oznaczony nazwą kategorii funkcjonalnej (np. „barwnik”, „konserwant”, „emulgator”) oraz nazwą własną lub symbolem „E” z numerem. Sama obecność symbolu „E” nie jest sygnałem alarmowym – oznacza jedynie, że substancja przeszła ocenę bezpieczeństwa w UE i znajduje się na liście dopuszczonych.
Na co naprawdę warto zwrócić uwagę podczas czytania etykiety:
- Obecność barwników E102, E104, E110, E122, E124 lub E129 powinna być zawsze opatrzona ostrzeżeniem o wpływie na aktywność dzieci – jeśli ostrzeżenia nie ma, to nieprawidłowość.
- Produkty importowane spoza UE mogą zawierać substancje niedopuszczone w Europie – warto sprawdzać, czy produkt pochodzi z rynku UE.
- Brak symbolu „E” nie gwarantuje braku dodatków – producent może podać pełną nazwę substancji zamiast numeru E.
Gdzie realnie można napotkać substancje ograniczone lub wymagające ostrzeżenia?
Barwniki azowe z wymogiem ostrzeżenia najczęściej pojawiają się w intensywnie kolorowanych słodyczach dla dzieci, żelkach, napojach o nienaturalnych kolorach i tanich cukierkach. Kwas borowy (E284) i tetraboran sodu (E285) są dopuszczone wyłącznie w kawiorze, w ściśle określonych ilościach. Cyklamat (E952) pojawia się w niskokalorycznych napojach, słodyczach bez cukru i produktach dla diabetyków.
Dwutlenku tytanu (E171) nie powinno być w żadnym produkcie spożywczym wprowadzonym do obrotu w UE po sierpniu 2022 roku. Jeśli widzisz go na etykiecie produktu dostępnego w polskim sklepie, możesz zgłosić to do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej lub bezpośrednio do Głównego Inspektoratu Sanitarnego przez formularz na stronie GIS. Informacje o wykrytych nieprawidłowościach trafiają też do systemu RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed), który umożliwia szybkie wycofanie produktów z rynku w całej UE.
Co zrobić, gdy masz wątpliwości co do produktu?
Jeśli skład produktu budzi wątpliwości, najprostszym krokiem jest sprawdzenie numeru E w bazie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) lub na stronie Głównego Inspektoratu Sanitarnego. Obie instytucje publikują aktualne listy dopuszczonych substancji wraz z warunkami ich stosowania.
Podejrzenie nielegalnego stosowania substancji lub brak wymaganego ostrzeżenia na etykiecie można zgłosić do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej właściwej dla miejsca zakupu. GIS i Państwowa Inspekcja Sanitarna przeprowadzają regularne kontrole laboratoriyjne produktów dostępnych w obrocie. Producenci, u których stwierdzono naruszenia, podlegają karom finansowym, a ich produkty są wycofywane z rynku – w poważniejszych przypadkach sprawa trafia do prokuratury.
Uwaga! Powyższy artykuł nie zastępuje porady medycznej i powinien być traktowany wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku jakichkolwiek pytań czy też problemów zdrowotnych, skontaktuj się ze specjalistą.