Litwa w ciągu pięciu lat podniosła najniższe wynagrodzenie z 642 do 1153 euro brutto. To wzrost o blisko 80 procent, który nie załamał rynku pracy, a wręcz nakręcił konsumpcję i wzrost gospodarczy. Badania pokazują też, że wyższe minimum ciągnęło w górę pensje w całej strukturze.
- Od stycznia 2026 roku minimalne wynagrodzenie brutto na Litwie wynosi 1153 euro miesięcznie, co oznacza wzrost o 79,6% w porównaniu z 2021 rokiem.
- Podwyżki z lat 2010-2019 mogły odpowiadać za około 20% wzrostu przeciętnych wynagrodzeń i jednocześnie mocno ograniczać nierówności płacowe.
- W 2024 roku realny dochód rozporządzalny gospodarstw domowych zwiększył się o 8,2%, a konsumpcja prywatna o 3,7%, napędzając realny PKB o 2,7%.
- Około 25% firm deklarowało, że na wzrost płacy minimalnej reaguje podnoszeniem produktywności, a tylko 10% mówiło o zmianach w zatrudnieniu.
- Międzynarodowy Fundusz Walutowy i OECD ostrzegają, że dalsze podwyżki powinny iść w parze z wydajnością pracy.
Tempo podwyżek robi wrażenie
Jeszcze w 2021 roku minimalna pensja na Litwie wynosiła 642 euro brutto. W 2022 roku wzrosła do 730 euro, a rok później do 840 euro. W 2024 roku przekroczyła 924 euro, by w 2025 roku sięgnąć 1038 euro. Od stycznia 2026 roku pracownik zatrudniony za minimum otrzymuje co najmniej 1153 euro brutto miesięcznie. W sumie nominalny wzrost w ciągu pięciu lat to około 79,6%.
Dane o kolejnych podwyżkach przedstawia poniższa tabela.
| Rok | Płaca minimalna brutto (euro) |
|---|---|
| 2021 | 642 |
| 2022 | 730 |
| 2023 | 840 |
| 2024 | 924 |
| 2025 | 1038 |
| 2026 | 1153 |
Nie był to jeden skok. W 2023 roku minimalne wynagrodzenie zwiększono o 15,1%, w 2024 roku o kolejne 10%, a w następnych latach dochodziły dalsze podwyżki o podobnej skali. Co ciekawe, OECD zwraca uwagę, że mimo tak dużych nominalnych wzrostów płaca minimalna od 2016 roku stała się relatywnie mniej wiążąca względem przeciętnego wynagrodzenia. W praktyce oznacza to, że razem z minimum bardzo szybko rosła cała struktura płac.
Jak minimum pociągnęło inne wynagrodzenia
Podnoszenie minimalnego wynagrodzenia nie dotyczyło wyłącznie osób z najniższymi pensjami. Dobrym przykładem jest podwyżka z 2013 roku, gdy minimalne wynagrodzenie zwiększono jednorazowo o 17,7%, z 317 do 373 euro. Około jedna czwarta pracowników zarabiała wcześniej mniej niż nowo ustalony poziom minimum. Dzięki temu można było sprawdzić, jak zmiana wpłynęła na rynek pracy.
Badacze Jose Garcia-Louzao i Linas Tarasonis wykorzystali szczegółowe dane administracyjne. Wyniki pokazały silny wzrost wynagrodzeń osób na dole rozkładu, ale podwyżki sięgały również w okolice mediany. Jednocześnie nie pojawił się silny negatywny efekt zatrudnieniowy. Oszacowana elastyczność zatrudnienia względem płacy minimalnej wyniosła zaledwie -0,021.
To oznacza, że wzrost najniższych pensji nie doprowadził do masowych zwolnień, choć większe ryzyko dotyczyło młodych pracowników, regionów z dużym udziałem osób otrzymujących minimum oraz sektorów wystawionych na konkurencję zagraniczną.
Jeszcze wyraźniej zależność widać w badaniach całej struktury wynagrodzeń. Nerijus Cerniauskas i Jose Garcia-Louzao przeanalizowali lata 2010-2019. Z ich szacunków wynika, że podwyżki płacy minimalnej mogą odpowiadać nawet za około 20% wzrostu przeciętnych wynagrodzeń na Litwie w tym okresie. Jednocześnie mogą wyjaśniać około 32% spadku ogólnych nierówności płacowych i około 40% zmniejszenia nierówności w dolnej części rozkładu wynagrodzeń.
Do podobnych wniosków doszedł wcześniej Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Według jego szacunków podwyżki minimalnego wynagrodzenia mogły odpowiadać za około jedną trzecią całego wzrostu płac na Litwie w latach 2012-2015. Elastyczność przeciętnego wynagrodzenia względem minimum wynosiła około 0,3. Czyli wzrost płacy minimalnej o 10% był związany ze wzrostem przeciętnego wynagrodzenia o około 3%.
Ten sam mechanizm był widoczny znacznie później. Bank Litwy oszacował, że sama 15% podwyżka minimum z początku 2023 roku zwiększyła tempo wzrostu przeciętnego wynagrodzenia o około 1,5-2,4 punktu procentowego. Jeżeli wzrost minimum obejmuje wyłącznie niewielką grupę pracowników, jego znaczenie makroekonomiczne pozostaje ograniczone. Jeżeli jednak podnosi również pensje osób zarabiających powyżej ustawowej granicy, zwiększa dochody znacznie większej części gospodarstw domowych.
Konsumpcja dostała solidne paliwo
Wyższe wynagrodzenia zwiększają dochody gospodarstw domowych. Szczególnie w przypadku osób o niższych dochodach znaczna część dodatkowych pieniędzy trafia do bieżącej konsumpcji. Rosną wtedy wydatki w handlu, usługach czy gastronomii, a wraz z nimi popyt w gospodarce. Na Litwie taki mechanizm można było obserwować podczas odbicia po szoku inflacyjnym, gdy wraz ze spadkiem inflacji ponownie zaczęły szybko rosnąć realne wynagrodzenia.
Według Banku Litwy realny dochód rozporządzalny gospodarstw domowych zwiększył się w 2024 roku aż o 8,2%. Konsumpcja prywatna wzrosła w tym samym czasie o 3,7% i była składnikiem, który wniósł największy wkład do wzrostu gospodarczego. Realny PKB Litwy zwiększył się w 2024 roku o 2,7%.
Nie oznacza to oczywiście, że całość tego wzrostu można przypisać płacy minimalnej. Na dochody wpływały również pozostałe wynagrodzenia, świadczenia społeczne, spadek inflacji i sytuacja na rynku pracy. Badania pozwalają jednak połączyć kolejne elementy mechanizmu. Podwyżki minimum przyspieszały wzrost przeciętnych płac. Rosnące realne wynagrodzenia zwiększały dochody gospodarstw domowych, a to wspierało konsumpcję.
Proces nie zakończył się w 2024 roku. W 2025 roku gospodarka Litwy wzrosła o około 2,9%, a Bank Litwy na 2026 rok prognozuje wzrost o około 3,1%. Konsumpcja prywatna ma w tym roku zwiększyć się o 3,8%.
Firmy postawiły na produktywność
Wyższa płaca minimalna zmienia rachunek ekonomiczny przedsiębiorstw. Jeżeli koszt pracy rośnie, firma może ograniczyć zatrudnienie albo podnieść ceny. Może jednak również zainwestować w maszyny, zmienić organizację pracy, przeszkolić pracowników lub ograniczyć inne koszty. W takim przypadku wyższy koszt pracy tworzy presję na zwiększenie wartości wytwarzanej przez jednego zatrudnionego.
Badania przeprowadzone na Litwie wskazują, że taki mechanizm rzeczywiście występował. W badaniu Wage Dynamics Network około 25% przedsiębiorców deklarowało, że na wzrost minimalnego wynagrodzenia reaguje zwiększaniem produktywności, a 18% redukowaniem kosztów pozapłacowych. Jedynie około 10% wskazywało na dostosowania związane z zatrudnieniem.
Może to częściowo tłumaczyć, dlaczego szybki wzrost najniższych wynagrodzeń nie doprowadził do silnego wzrostu bezrobocia. Zamiast ograniczać liczbę pracowników, część przedsiębiorstw próbowała zwiększyć efektywność ich pracy. W I kwartale 2026 roku produktywność pracy liczona na zatrudnionego wzrosła na Litwie o 3,5% rok do roku. Był to drugi najwyższy wynik w całej Unii Europejskiej. Nie można go jednak przypisać bezpośrednio wcześniejszym podwyżkom minimum, bo produktywność zależy również od inwestycji, technologii, struktury gospodarki czy cyklu koniunkturalnego.
Gospodarczy obraz lepszy niż u sąsiadów
Litwa relatywnie dobrze przeszła także gospodarcze konsekwencje rosyjskiej inwazji na Ukrainę. W analizie porównującej rzeczywisty poziom PKB z przedwojennymi prognozami Litwa wypada wyraźnie lepiej niż pozostałe analizowane państwa strefy euro. W 2026 roku jej gospodarka może znajdować się około 2,85% poniżej przedwojennej ścieżki. Dla Łotwy luka wynosi około 11,63%, dla Słowacji 12,17%, a dla Estonii aż 17,40%.
Płaca minimalna była jednym z elementów znacznie szerszej polityki podtrzymywania dochodów i popytu. Litwa prowadziła jednocześnie ekspansywną politykę fiskalną, chroniła gospodarstwa domowe przed skutkami wzrostu cen energii, zwiększała świadczenia i inwestycje oraz korzystała ze środków unijnych. Litewski przypadek pokazuje, jak szybki wzrost najniższych wynagrodzeń może działać jako jeden z elementów szerszego modelu gospodarczego.
Jednak Międzynarodowy Fundusz Walutowy ostrzegał, że szczególnie narażone mogą być przedsiębiorstwa pracochłonne i eksportowe. W szerszej analizie państw Europy Środkowo-Wschodniej wzrost minimum o 10% względem produktywności był związany między innymi z pogorszeniem rentowności przedsiębiorstw i słabszym zatrudnieniem młodych pracowników. Podobne zastrzeżenie formułuje OECD. Organizacja nie uznaje ostatnich podwyżek minimum za główne źródło litewskiej presji płacowej, ale podkreśla, że kolejne wzrosty powinny uwzględniać produktywność.
To właśnie ona wyznacza granicę całego mechanizmu. Jeżeli rosnącemu wynagrodzeniu towarzyszy większa wydajność pracy, przedsiębiorstwo może płacić więcej bez trwałego pogarszania konkurencyjności. Jeżeli jednak płace przez dłuższy okres rosną szybciej niż wartość wytwarzana przez pracownika, przedsiębiorstwo musi pokryć różnicę wyższymi cenami, niższą marżą albo ograniczeniem zatrudnienia.